مبانی نظری هیجانات تحصیلی

دوره کودکی مهم‌ترین دوره زندگی هر فرد است؛ آنچه در رفتار یک شخص بزرگسال دیده می‌شود ریشه در دوران کودکی او دارد. از ابعاد مهم رشدی کودک که مورد غفلت واقع شده است؛ بعد هیجانی می‌باشد. بی‌توجهی به این بعد و رفتار نامناسب با کودک، عامل بروز رفتارهای ناسازگارانه بسیاری در کودک می‌شود. هیجان‌ها پدیده‌های پیچیده‌ای هستند که شامل احساس ذهنی (من خشمگین هستم)، تغییرات فیزیولوژیکی (تپش قلب) و رفتار (چهره خشمگین) می‌باشد (سلیگمن و ریدر[1]، 2014). تقسیم‌بندی‌های مختلفی در مورد هیجان‌ها انجام شده است؛ از جمله اساسی و اجتماعی – اخلاقی، مثبت و منفی خودآگاه و ناخودآگاه. هیجانات اجتماعی – اخلاقی نیازمند بازنمایی حالت‌های ذهنی از دیگران است. در حالی که هیجانات اساسی تنها به آگاهی فرد از حالت بدنی خود نیاز دارند (بارنت[2] و همکاران، 2009). یکی دیگر از موارد که در تقسیم‌بندی هیجانات به آن توجه شده است، هیجانات تحصیلی که در ادامه به آن پرداخته است.

یکی از موضوعاتی که در طی دو دهه گذشته تلاش و توجهات تجربی و نظری فراوانی را به خود جلب کرده است، بحث هیجانات است. این علاقه و توجه تا حدی می‌تواند به دلیل نقشی باشد که هیجان و تنظیم هیجانی در رفتارهای بیرونی (فردی) ایفا می‌نماید (فرامرزی و عنایتی، 1400). راستای مدل‌های فرآیند/مؤلفه از هیجان، هیجان‌ها را به عنوان مجموعه‌ای از فرآیندهای روانی به هم مرتبط می‌دانند که شامل مؤلفه‌های عاطفی، شناختی، فیزیولوژیکی و انگیزشی است. مثلا احساس ناراحتی و تنش، نگران بودن، فعال شدن فیزیولوژیکی و خواهان رها شدن (دور شدن) به عنوان مؤلفه‌های هیجان اضطراب مطرح می‌شوند (پکران[3] و همکاران، 2005).

هیجان‌ها همیشه در محیط‌های تحصیلی و بالینی حضور دارند. این هیجان‌ها، به احتمال زیاد بر آمادگی، انگیزه برای مقابله با مشکلات و تلاش‌های دانش‌آموزان و حتی راهبردهای مورد استفاده آن‌ها برای درک مطالب تأثیر می‌گذارد (فرامرزی و عنایتی، 1400). در همین رابطه پکران (2006) اظهار می‌کند که هیجان‌هایی که مستقیما با فعالیت‌ها یا پیامدهای تحصیلی رابطه دارند، به عنوان هیجانات تحصیلی تعریف می‌شوند (پکران، 2006). هیجان‌های تحصیلی را هیجان‌هایی تعریف می‌کنند که به طور مستقیم به فعالیت‌های تحصیلی یا نتایج و پیامدهای تحصیلی و آموزشی در دانش‌آموزان گره خورده‌اند (چراغی و همکاران، 1394؛ فرزین و همکاران، 1399). هیجانات تحصیلی دارای انواع مختلفی است که در ادامه به این هیجان‌ها پرداخته شده است.

 


[1] Sigelman & Rider

[2] Burnett

[3] Pekrun