خودتنظیمی هیجانی فرایندی درونی و پیچیده است که به فرد امکان می‌دهد هیجانات خود را تجربه، تعدیل و مدیریت کند تا واکنش‌های هیجانی‌اش در موقعیت‌های مختلف به شکل متعادل و سازنده‌ای بروز یابد. این مهارت بخشی از هوش هیجانی است و نقش حیاتی در سلامت روان، روابط بین‌فردی و موفقیت‌های زندگی دارد. هنگامی که فرد احساسات قوی مانند خشم، اضطراب یا ناامیدی را تجربه می‌کند، واکنش‌های فیزیکی و ذهنی متعددی در بدنش رخ می‌دهد؛ از جمله افزایش هورمون‌های استرس که باعث بالا رفتن ضربان قلب، فشار خون و تعداد تنفس می‌شود. خودتنظیمی هیجانی به فرد کمک می‌کند تا این واکنش‌ها را شناسایی کرده، پیامدهای هر واکنش را در نظر بگیرد و با وجود احساسات منفی، پاسخ‌هایی را انتخاب کند که به سمت نتایج مثبت و اهداف بلندمدت حرکت کنند (موئنکس[1] و همکاران، 2017).

خودتنظیمی هیجانی شامل توانایی‌هایی مانند تشخیص و نامگذاری هیجانات، شناخت عوامل برانگیزاننده، مدیریت شدت هیجان‌ها، آگاهی از زمان و چگونگی ابراز هیجان در شرایط اجتماعی مختلف، تغییر شناختی برای تفسیر مجدد موقعیت‌ها و انتخاب پاسخ مناسب است. این فرایند را می‌توان در پنج گام اصلی درک کرد: انتخاب موقعیت، اصلاح موقعیت، پیشبرد توجه، تغییر شناختی و پاسخ مناسب. افرادی که مهارت خودتنظیمی هیجانی ندارند، ممکن است واکنش‌های بیش از حد، طغیان‌های هیجانی، نوسانات خلقی و احساسات منفی مداوم را تجربه کنند که می‌تواند به آسیب به روابط اجتماعی و حتی به رفتارهای ناسالم مانند سوء مصرف مواد یا آسیب به خود منجر شود. بنابراین، یادگیری و تمرین مستمر خودتنظیمی هیجانی اهمیت زیادی دارد و می‌تواند از طریق روش‌هایی مانند مدیتیشن، ورزش، گفتگو با دوستان، نوشتن روزانه، خواب کافی و درمان‌های روانشناختی تقویت شود (سینگ[2] و همکاران، 2016).

خودتنظیمی هیجانی نه تنها به فرد کمک می‌کند تا احساسات خود را مدیریت کند، بلکه باعث می‌شود در مواجهه با چالش‌ها و استرس‌های زندگی انعطاف‌پذیرتر باشد، روابط بهتری برقرار کند و تصمیمات هوشمندانه‌تری بگیرد. فقدان این مهارت می‌تواند چرخه‌ای از احساسات منفی و واکنش‌های ناسالم ایجاد کند که برای شکستن آن نیاز به تلاش آگاهانه، آموزش و گاهی درمان تخصصی وجود دارد. به طور کلی، خودتنظیمی هیجانی مهارتی است کلیدی که با تمرین و حمایت قابل یادگیری و تقویت است و پایه‌ای برای سلامت روان و موفقیت در زندگی به شمار می‌آید (لین[3] و همکاران، 2019).

خودتنظیمی هیجانی معمولاً در دو حوزه اصلی مفهوم‌پردازی می‌شود. حوزه اول شامل همدلی کودکان، خودآگاهی هیجانی، و مناسبت بیان عاطفی است. حوزه دوم بر ناپایداری عاطفی تمرکز دارد که شامل انعطاف‌ناپذیری، نوسانات خلقی، و تنظیم ناکافی هیجانات منفی می‌شود (ملو[4] و همکاران، 2024). همان‌طور که پیش‌تر بیان شد، توانایی کودکان در خودتنظیمی برای یادگیری اجتماعی و تحصیلی بسیار حیاتی است (اوزکان[5] و همکاران، 2023). خودتنظیمی مرتبط با هیجان یا تنظیم هیجان به «فرآیندهایی گفته می‌شود که برای مدیریت و تغییر زمان، نحوه و شدت تجربه هیجانات و همچنین وضعیت‌های انگیزشی و فیزیولوژیکی مرتبط با هیجان و چگونگی بروز رفتاری هیجانات به کار می‌روند» (نیگ[6]، 2017).

[1] Muenks

[2] Singh

[3] Lin

[4] Melo

[5] Özcan

[6] Nigg

2-3- خودتنظیمی هیجانی.. 4

2-3-1- نظریه خودتعیین‌گری و تنظیم هیجانی.. 9

2-3-2- طبقه‌بندی سبک‌های تنظیم هیجان در نظریه خودتعیین‌گری.. 12

2-3-3- هیجانات و تنظیم هیجان در فرزندپروری.. 13

2-3-4- اصول فرزندپروری و خودتنظیمی هیجانی.. 16

2-3-5- شناخت‌های والدینی و خودتنظیمی هیجانی.. 16

6-2- پیشینه پژوهش.... 18

منابع.. 21

• اخوان خرازی، مریم و رمضانی، محمدآرش. (1401). بررسی رابطه بین صمیمیت جنسی، تنظیم هیجان و سبک های دلبستگی. دوفصلنامه مطالعات روانشناختی نوجوان و جوان، 3(2)، 41-56.
• بانشی، فاطمه و بقولی، حسین. (1398). مقایسه سبک‌های والدگری، تنظیم هیجانی و شادکامی در والدین کودکان مبتلا به اتیسم و مبتلا به نقص توجه/بیش‌فعالی. پایان نامه کارشناسی ارشد روان‌شناسی بالینی، دانشگاه آزاد اسلامی ‌واحد مرودشت.
• جعفری ندوشن، علی؛ نیکزاد، هانیه؛ حسینی هنزایی، اعظم و پورصالحی، مرضیه. (1394). بررسی رابطه بین خودتنظیمی با رفتار غیرانطباقی و هراس اجتماعی در بین دانش آموزان پایه پنجم ابتدایی ناحیه یک یزد در سال تحصیلی 94-93. اولین کنفرانس بین المللی روانشناسی و علوم تربیتی، شیراز.
• حبیبی، نرگس؛ میکائیلی، نیلوفر و حاتمی ورزنه، ابوالفضل. (1402). نقش واسطه ای خودتنظیمی هیجانی در رابطه حمایت اجتماعی ادراک شده و خودکارآمدی والدگری والدین دارای فرزند مبتلا به فنیل کتونوری. نشریه توانمندسازی کودکان استثنایی، 14(1).
• روحی، مژگان؛ منظری توکلی، علیرضا و تجربه کار، مهشید. (1401). اثربخشی درمان شناختی رفتاری بر خودشناسی انسجامی، تنظیم هیجان و کیفیت زندگی بیماران همودیالیزی: یک مطالعه نیمه تجربی. مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان، ۲۱(۱۰)، ۱۰۵۵-۱۰۷۰.
• سیفی، زهرا. (1403). بررسی رابطه خودتنظیمی هیجانی و ذهن آگاهی والدین با رابطه موثر با فرزندان نوجوان. هشتمین کنفرانس بین المللی حقوق، روانشناسی، علوم تربیتی و رفتاری تهران، 8(4)، 18-26.
• شادی زواره، بامداد؛ آزموده، معصومه؛ کاشفی مهر، بابک و مصرآبادی، جواد. (1402). اثربخشی آموزش تاب آوری مثبت گرا بر خود تنظیمی هیجانی، پریشانی روان شناختی و تعامل والد- فرزند در مادران کودکان کم توان ذهنی. طلوع بهداشت، ۲۲(۵)، ۸۹-۱۰۶.
• شفیعی، حلما؛ آقاجانی، سیف اله و بشرپور، سجاد. (1402). بررسی ارتباط خودتنظیمی هیجانی با آشفتگی روانشناختی مادران با کودکان اوتیسم. دومین همایش ملی روان درمانی اردبیل، 2(1)، 25-30.
• شکرانی، مهدی؛ حیدری، زینب و آقایی، سمیه. (۱۳۹۸). رابطه بین خودتنظیمی هیجانی و تاب‌آوری با سبک‌های دلبستگی در دانشجویان. فصلنامه روان‌شناسی کاربردی، 13(1)، 1-12.
• صفرعلیخانی، الهام و دنیامالی، سکینه. (1402). اثربخشی آموزش فرزندپروری مبتنی بر پذیرش و تعهد بر اضطراب و خودتنظیمی هیجانی والدین کودکان دارای اختلالات یادگیری. رویش روان شناسی، ۱۲(۴)، ۱۸۶-۱۷۷.
• والادان، سمانه و هاشمی، لادن. (1395). سبک های والدگری و تاب آوری: نقش واسطه ای خودتنظیمی شناختی هیجان. کنگره بین المللی علوم تربیتی و روانشناسی و سبک زندگی سالم، تهران.
• یزدان، کیوان؛ خسروی، صدر الله و چین آوه، محبوبه. (1401). پیش بینی رفتارهای خودجرحی براساس رابطه والد - فرزند و تنظیم هیجانی در نوجوانان. دوفصلنامه مطالعات روانشناختی نوجوان و جوان، 3(2)، 227-238.

• Bailey, S. F., Barber, L. K., & Justice, L. M. (2018). Is self-leadership just self-regulation? Exploring construct validity with HEXACO and self-regulatory traits. Current Psychology, 37(1), 149-161.
• Cole, P. M., Ram, N., & English, M. S. (2019). Toward a unifying model of self-regulation: A developmental approach. Child Development Perspectives, 13, 91–96.
• Gorin, A. A., Gokee LaRose, J., Espeland, M. A., Tate, D. F., Jelalian, E., Robichaud, E., ... & Wing, R. R. (2019). Eating pathology and psychological outcomes in young adults in self-regulation interventions using daily selfweighing. Health Psychology, 38(2),143.
• Lin, B., Liew, J., & Perez, M. (2019). Measurement of self-regulation in early childhood: Relations between laboratory and performance-based measures of effortful control and executive functioning. Early Childhood Research Quarterly, 47, 1–8.
• Melo, C., Pianta, R. C., LoCasale-Crouch, J., Romo, F., & Ayala, M. C. (2024). The role of preschool dosage and quality in children’s self-regulation development. Early Childhood Education Journal, 52, 55–71.
• Muenks, K., Wigfield, A., Yang, J. S., & O’Neal, C. R. (2017). How true is grit? Assessing its relations to high school and college students’ personality characteristics, self-regulation, engagement and achievement. Journal of Educational Psychology, 109, 599–620.
• Nigg, J. T. (2017). Annual research review: On the relations among self-regulation, self- control, executive functioning, effortful control, cognitive control, impulsivity, risk-taking, and inhibition for developmental psychopathology. Journal of Child Psychology and Psy chiatry, 58, 361–383.
• Özcan, Ö., Erol, A., & Ivrendi, A. (2023). Behavioral self-regulation skills and the teacher-child relationship in early childhood. International Journal of Contemporary Educational Research, 10(2), 382–394.